آیا هخامنشیان زرتشتی بوده‌اند؟!

بررسی تاریخ مادها و هخامنشیان (قسمت اول)

1-%d8%b2%d8%b1%d8%aa%d8%b4%d8%aa

در سلسه مباحث مربوط به «زرتشت» در بخش اول (آشنایی با تاریخ زرتشت و ایران) فصل اول (تاریخ زرتشت و نقد آن) به پایان رسید و در ادامه مباحث  (آشنایی با تاریخ ایران)، رسیدیم به بررسی تاریخ ایران که به چهار بخش اصلی تقسیم می‌شد، اولین بخش که از آغاز تا عصر مادها بود بیان شد تا رسیدیم به بخش دوم تحت عنوان مادها و هخامنشیان.

ب) مادها و هخامنشیان

۱- مادها

ماد نام قومی هند و اروپایی مرتبط با پارسها بود که در سده ۱۷ پیش از میلاد در سرزمینی که بعدها به نام ماد شناخته شد نشیمن گردید. دین مادها  بنا بر تصویر برجسته‌ای که در قیزقاپان از دوره مادها پیدا شده نشان می‌دهد که مادها میترا پرست بوده‌اند.

۲- هخامنشان

هخامنشیان (۵۵۰-۳۳۰ قبل از میلاد) نام دودمانی پادشاهی در ایران پیش از اسلام است. پادشاهان این دودمان از پارسیان بودند و تبار خود را به «هخامنش» می‌رساندند که سرکرده طایفه پاسارگاد از طایفه‌های پارسیان بوده است. هخامنشیان نخست پادشاهان بومی پارس و سپس انشان بودند ولی با شکستی که کوروش بزرگ برایشتوویگو واپسین پادشاه ماد وارد ساخت و سپس گشایش لیدیه و بابل پادشاهی هخامنشیان تبدیل به شاهنشاهی بزرگی شد. از این رو کوروش بزرگ را بنیان‌گذار شاهنشاهی هخامنشی می‌دانند. شاهنشاهی هخامنشی به دست اسکندر مقدونی بر افتاد. پس از مرگ اسکندر (۳۲۳ پیش از میلاد ) فتوحاتش میان سردارانش تقسیم شد. به این ترتیب ایران تحت حکومت سلوکیان در آمد.

پس از مدتی پارتها نفوذ خود را گسترش دادند و سرانجام توانستند عاملی برای نابودی سلوکیان شوند.[۱]

  • آیا هخامنشیان زرتشتی بوده‌اند؟!

با وجود دستاوردهای حاصل از مطالعات ژرف و مداوم در رشته‌های باستان شناسی، زبان شناسی تطبیقی، زبان شناسی تاریخی، مردم شناسی و تاریخ و غیره هنوز در مورد مذهب هخامنشیان اختلاف نظر وجود دارد. (گری، هخامنشیان و دین زرتشت) و هر یک از دانشمندان برای خود دلایلی یاد کرده و جهت صحت و اثبات دلایل مستنداتی آورده‌اند.

به اختصار نام دانشمندان و نظرات آنان را از نظر می‌گذرانیم:

آئین هخامنشیان: دانشمندان + نظریه

مزدا پرستی غیر زرتشتی:

بنونیست: کتاب، دین ایرانی، بنونیست در زرتشتی ندانستن هخامنشیان پیشروی دیگر محققان بوده است. با توجه به روایات مورخان یونانی و سنگ نبشته‌های باقی مانده از زمان هخامنشیان.

هم از نظر باورها و عقائد و هم الز نظر مراسم با آئین کهن ایرانی مطابقت دارد، آئینی که در ضمن پرستش اهورامزدا، ایزدان متعدد و نیروهای طبیعت نیز پرستش می‌شدند. این آیین به بیشتر از آیین زرتشت نزدیکتر است.

هنریک ساموئل نیبرگ: نیبرگ عقیده دارد که در ساخت های بنیادین هخامنشیان هیچ یک از ویژگی‌های اساسی زرتشتی دیده نمی‌شود.

آرتور کریستن سن: در آثار کریستن سن تغییر عقیده او در مورد آئین هخامنشیان دیده می‌شود. کریستن سن نخست هخامنشیان را زرتشتی می‌دانسته است و در کتاب مزدا پرستی در ایران قدیم آورده است که «قبایل ایرانی که آیین زرتشت را پذیرفته بودند، در اراضی ایران پراکنده شدند و چون مشرق و مغرب این کشور را صحاری مرکزی آن از یکدیگر جدا می‌سازد، قبایل ماد و پارس که به جانب مغرب پیش آمده بودند تقریبا از نظر همکیشان خود، که در مشرق باقی مانده بودند، از نظر محو شدند. تکلم به زبانی که تقریبا نزدیک به زبان زرتشت باشد، خاص مردم مشرق بود و در همین قسمت است که قدرت انقلابی دین زرتشت بیشتر زنده مانده بود» بعدها کریستن سن نظریه  قبلی خود را رها کرده و نوشته است قبول این نظریه که کیش زرتشتی پیش از مهاجرت بزرگ قبایل ایرانی منشر شده، و مادها و پارسیان هنگامی که در نیمه اول قرن نهم پیش از میلاد یا دیرتر شروع به حرکت به طرف ممالک غرب کرده بودند دین زرتشتی داشتند و بعدها در نتیجه دوری قبایل از یکدیگر صورت‌های متفاوت دین زرتشتی تکامل است. از نظر اینکه زمان زرتشت را زمانی موخر از هزار سال پیش از میلاد مسیح دانسته می‌شود، مشکل است. اکنون نظریه بنونیست قانع کننده‌تر به نظر می‌آید.آئین هخامنشیان زرتشتی نیست بلکه آئین قدیم ایرانی است.

زرین کوب: دوران هخامنشی نه مغان دین زرتشتی داشتند و نه خانواده سلطنتی و با توجه به نقشی که مغان در اجرای مراسم مذهبی پارسی داشتند و با در نظر گرفتن این نکته که آیین خاندان هخامنشی ممکن نیست با عقاید طبقات عامه طوایف پارسی مغایرت واقعی داشته باشد، پیداست که در این ادوار هنوز دین زرتشتی در بین پارسی‌ها نفوذ نداشته است.

معتقد بر دین زرتشتی:

دیاکونوف: تاکمید دارد که پادشاهان هخاممنشی پیرو اوستای نو بودند.

مری بویس: به تفکیک دقیق تعالیم گات‌ها یعنی آموزه‌های خود زرتشت با اوستای نو و حتیائین کهن آریایی اعتقادی ندارد و هخامنشیان را به طور کلی پیرو زرتشت می‌داند.

ماریان موله: دین هخامنشیان را شکل تغییر یافته‌ای از دین زرتشتی دانسته‌اند.

گرایش شاهان پس از داریوش به دین زرتشت:

آلبرت اومستد: آلبرت اومستد، ویل دورانت، هرتل و جورج کامرون این دید سنتی را که زمان زندگی زرتشت مابین سال‌های ۶۶۰ تا ۵۸۲ پیش از میلاد بوده را، قبول دارند و پدر داریش یکم، ویشتاسپ را همان کوی ویشتاسپ پشتیبان زرتشت می‌پندارند.

یوهانس هرتل: هرتل نوشته است در دوره ویشتاسپ هخامنشی زرتشت با آیین تازه خود ظهور کرد و داریوش قهرمان کیش جدید شد و جنگ او با گئومات مغ تنها صورت جنگی سیاسی نداشت بلکه جنگی مذهبی میان نو مذهبان زرتشتی با مغان مادی نیز بود.

هرتسفلد: کتاب زرتشت و جهان او، هرتسفلد شاهان نخستین هخامنشی را پیرو زرتشت نمی داند.

دانشمندان مردد و بدون نظر قطعی:

ژا؛ دوشن گیمن: کتاب‌ها زرتشت و جهان غرب و دین ایران قدیم، در نظرات او گفتار ضد ونقیض دیده می‌شود. در جایی او دین هخامنشیان را شکل تغییر یافته‌اتی از دین زرتشتی دانسته‌است.

ریچارد نلسون فرای: کتاب میراث باستانی ایران، تعیین دین پادشاهان پارسی در زمان هخامنشیان بسیار دشوار است. در این باره جز استنباط‌های کلی و غیر قطعی کاری نمی‌توان کرد.

ان شاءالله در ادامه دلایلی را که بر غیر زرتشتی بودن هخامنشیان و نیز بر زرتشتی بودن آنها دارد را بررسی خواهیم کرد. همچنین به این مبحث خواهیم پرداخت که آیا کوروش ذوالقرنین و یا پیامبر است یا خیر؟!


منابع: تاریخ مطالعات زرتشتی، ص۲۰و۲۲

بنونیست، دین ایرانی، ص۲۱تا۲۳

نیبرگ، دین‌های ایران باستان، ص۳۷۲

مزدا پرستی در ایران قدیم، ص۵۵

تاریخ مردم ایران، ایران قبل از اسلام، ص۱۹۵

میراث باستانی ایران، ص۱۸۹

یحیی زکاء، مجله بخارا، آذر ۱۳۷۷، شماره۳، عنوان مقاله: آیا هخامنشیان زرتشتی بوده‌اند؟ ص۲۶و۲۷

یحیی زکاء، مجله هنر و مردم، شماره ۱۲۴و۱۲۵، عنوان مقاله: پرتوی نوین بر دین هخامنشیان، ص۱۴تا۲۱٫ بهمن و اسفند.

[۱] . پی‌یر بریان، تاریخ امپراتوری هخامنشیان،‌ترجمه مهدی سمسار،‌انتشارات زریاب، ص۹۳و۹۴٫

نویسنده مقاله: حمیدرضا صادقی.



ارسال دیدگاه